Bitcoin được định giá dựa trên điều gì?

Với nhiều người quen tư duy tài chính truyền thống, câu trả lời thường là nó rất khó định giá hoặc không thể định giá được.

Vì Bitcoin không bất bất kỳ loại tài sản nào được tạo ra trong lịch sử loài người. 

Không tạo ra lợi nhuận như cổ phiếu, không có công ty để tạo ra doanh thu. Không có dòng tiền từ lãi suất ổn định như trái phiếu và cũng không hiện hữu ở dạng vật lý như nhà cửa. 

Nên chúng ta không xa lạ gì với câu “Bitcoin không có giá trị nội tại, nên không thể định giá.”

Nhưng kết luận này thực ra chưa đầy đủ.

Thực tế muốn định giá Bitcoin chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận. Nếu bạn định giá công ty Tesla chỉ bằng doanh số bán xe thì Elon Musk đã không giàu đến thế. Tesla là sự pha trộn giữa nhiều yếu tố như công nghệ, AI, xe điện và tương lai. 

Bitcoin cũng vậy, nó là sự pha trộn giữa nhiều đặc tính khác nhau của nhiều loại tài sản. 

Nếu bạn cố gắng dùng mô hình định giá cũ như cổ phiếu để định giá Bitcoin, bạn sẽ thất bại.

Nếu bạn ép Bitcoin vào khuôn mẫu trái phiếu hay bất động sản, bạn cũng sẽ thất bại.

Sự thật là Bitcoin vẫn đang được thị trường định giá mỗi giây, mỗi phút, trên phạm vi toàn cầu.

Giá của nó là kết quả tổng hợp của niềm tin, nhu cầu, khan hiếm, chi phí sản xuất, giá trị sử dụng, đặc tính và vai trò kinh tế mà nó đang đảm nhiệm.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ: Làm rõ Bitcoin được thị trường định giá dựa trên những yếu tố nào.

Trình bày các mô hình định giá Bitcoin phổ biến nhất hiện nay, từ đơn giản đến phức tạp.

Các yếu tố nền tảng quyết định giá Bitcoin

Giá Bitcoin không hình thành từ báo cáo tài chính hay lợi nhuận doanh nghiệp, mà được quyết định bởi ba trụ cột nền tảng: nguồn cung, nhu cầu và niềm tin của thị trường. Ba yếu tố này gắn chặt với nhau và cùng tạo nên cách thị trường định giá Bitcoin theo thời gian.

1. Cung cố định và lịch trình phát hành - nền móng của mọi mô hình định giá

Điểm khác biệt lớn nhất của Bitcoin so với mọi loại tài sản trước đây nằm ở nguồn cung tuyệt đối cố định.

Bitcoin chỉ có tối đa 21 triệu BTC, con số này được ghi cứng trong mã nguồn và không thể thay đổi bởi bất kỳ cá nhân, tổ chức hay chính phủ nào. 

Bitcoin còn có lịch trình phát hành rất rõ ràng. Cứ khoảng 4 năm, phần thưởng khối dành cho thợ đào lại giảm một nửa. 

Về bản chất kinh tế, Bitcoin giống như một mỏ vàng mà trữ lượng đã được xác định trước, và mỗi năm khai thác lại ngày càng khó hơn. Khi một tài sản có cung không tăng, bất kỳ sự gia tăng nào về nhu cầu đều có xu hướng phản ánh trực tiếp vào giá.

Tìm hiểu thêm: Bí mật đằng sau quá trình in tiền: Điều gì thực sự diễn ra?

2. Nhu cầu sử dụng và nắm giữ - động cơ thúc đẩy giá

Nếu “cung” là nền móng, thì nhu “cầu” chính là động cơ quyết định giá Bitcoin tăng hay giảm trong từng giai đoạn.

Nhu cầu sử dụng Bitcoin lan ra như cháy rừng, ban đầu là những người đam mê công nghệ, sau thì đến người dùng cá nhân, rộng hơn là các công ty và chính phủ. 

Điểm đáng chú ý là phần lớn nhu cầu này mang tính nắm giữ dài hạn, không phải giao dịch ngắn hạn. Khi Bitcoin được mua và rút khỏi thị trường lưu thông để cất giữ, lượng cung “thực sự có thể bán” ngày càng ít đi.

Khi cầu tăng mà cung lưu hành giảm, giá không cần lý thuyết phức tạp, nó buộc phải tăng để cân bằng thị trường.

Tìm hiểu thêm: Vì sao các công ty đổ xô mua Bitcoin? 4 dạng doanh nghiệp và chiến lược phía sau

3. Niềm tin và nhận thức thị trường - yếu tố vô hình nhưng quyết định

Không giống cổ phiếu có báo cáo tài chính, Bitcoin được định giá rất nhiều bởi nhận thức tập thể của thị trường.

Bitcoin không chỉ là một con số trên màn hình. Với nhiều người, nó đại diện cho

“Vàng kỹ thuật số” một nơi lưu trữ giá trị không phụ thuộc chính phủ.

Tài sản chống lạm phát trong bối cảnh tiền pháp định bị in ngày càng nhiều.

Hạ tầng tiền tệ mới cho một thế giới số hóa và toàn cầu hóa.

Giá Bitcoin vì thế phản ánh niềm tin chung của hàng triệu người trên toàn thế giới về vai trò tương lai của nó. Khi niềm tin tăng, giá có thể tăng rất nhanh. Khi niềm tin lung lay, giá cũng có thể điều chỉnh mạnh, dù các yếu tố nền tảng không thay đổi.

Điều quan trọng là, niềm tin này có xu hướng tích lũy theo thời gian, đặc biệt khi Bitcoin liên tục vượt qua các cuộc khủng hoảng, các lệnh cấm, và các giai đoạn sụp đổ thị trường.

Các mô hình định giá Bitcoin phổ biến hiện nay

Vì Bitcoin không tạo ra lợi nhuận, không trả lãi, không có dòng tiền, nên không thể định giá theo cách truyền thống như cổ phiếu hay trái phiếu. Thay vào đó, giới nghiên cứu và nhà đầu tư đã phát triển nhiều mô hình khác nhau, mỗi mô hình nhìn Bitcoin dưới một góc độ riêng.

Không có mô hình nào “đúng tuyệt đối”, mà mỗi mô hình chỉ giúp giải thích một phần bản chất của Bitcoin.

1. Mô hình Stock-to-Flow (S2F) - Định giá dựa trên độ khan hiếm

Mô hình Stock-to-Flow (S2F) được phổ biến rộng rãi bởi PlanB, một nhà phân tích ẩn danh, chứ không phải do thị trường tài chính truyền thống tạo ra. Trước đó, khái niệm stock-to-flow vốn đã được dùng để đo độ khan hiếm của các hàng hóa như vàng và bạc, nhưng PlanB là người đầu tiên áp dụng nó một cách có hệ thống cho Bitcoin.

Trong giai đoạn 2019-2020, mô hình S2F trở nên rất nổi tiếng vì nó giải thích khá thuyết phục mối liên hệ giữa halving và xu hướng tăng giá dài hạn của Bitcoin. Nhiều người tin rằng độ khan hiếm ngày càng cao sẽ đẩy giá Bitcoin lên các mức rất lớn theo thời gian.

Tuy nhiên, đến chu kỳ 2020-2021, khi mô hình này dự đoán Bitcoin có thể vượt 100.000 USD, nhưng thực tế giá chỉ đạt đỉnh khoảng 69.000 USD, niềm tin vào S2F bắt đầu suy giảm. Kể từ đó, mô hình này ít được nhắc đến hơn và không còn được xem là công cụ dự báo chính xác trong ngắn hạn.

Ngày nay, S2F vẫn được nhìn nhận như một góc nhìn tham khảo về độ khan hiếm, chứ không còn là mô hình định giá “chuẩn” hay công cụ dự đoán giá đáng tin cậy. Nó giúp hiểu vì sao Bitcoin có xu hướng tăng trong dài hạn, nhưng không thể dùng để xác định giá cụ thể ở từng thời điểm.

2. Mô hình Network Effect - Định giá Bitcoin như một mạng lưới

Mô hình này dựa trên Luật Metcalfe, vốn được dùng để định giá Internet và các mạng xã hội.

Luật này nói rằng: Giá trị của một mạng lưới tỉ lệ với bình phương số lượng người tham gia.

Áp dụng vào Bitcoin: Càng nhiều người dùng. Càng nhiều ví hoạt động. Càng nhiều tổ chức tham gia

Giá trị mạng Bitcoin càng lớn.

Cách nhìn này rất phù hợp với bản chất của Bitcoin: Bitcoin không chỉ là “một đồng tiền”, mà là một mạng lưới chuyển giá trị toàn cầu, tương tự cách Internet là mạng lưới truyền thông toàn cầu.

Ưu điểm của mô hình này là:

• Giải thích được vì sao Bitcoin tăng giá cùng với sự mở rộng người dùng.
• Phù hợp với giai đoạn đầu và trung của quá trình chấp nhận.

Nhược điểm là:

• Rất khó đo chính xác “người dùng thực sự”.
• Một ví khác với một người.
• Không phản ánh tâm lý đầu cơ ngắn hạn.

3. Mô hình Cost of Production - Định giá theo chi phí sản xuất

Mô hình này nhìn Bitcoin giống như một hàng hóa.

Lập luận rất đơn giản: Không ai có thể bán Bitcoin dưới giá sản xuất trong thời gian dài, vì thợ đào sẽ lỗ và phải dừng khai thác.

Giá Bitcoin vì vậy có mối liên hệ chặt chẽ với:

• Chi phí điện.
• Chi phí máy đào.
• Độ khó mạng lưới.

Trong lịch sử, giá Bitcoin hiếm khi nằm dưới chi phí sản xuất trong dài hạn. Khi giá rơi xuống dưới mức này, thợ đào yếu sẽ bị đào thải, độ khó giảm, mạng tự cân bằng lại.

Ưu điểm:

• Tạo ra một “giá sàn kinh tế” tương đối.
• Giải thích được hành vi của miner.

Hạn chế:

• Không phản ánh nhu cầu đầu tư.
• Giá có thể cao hơn chi phí sản xuất rất nhiều trong các chu kỳ tăng.

Chúng thiết lập một mức giá sàn, giúp xác định xem bitcoin có bị định giá thấp hay không. Trong lịch sử, giá bitcoin thường chạm đáy ở mức khoản chi phí sản xuất, như trong nửa cuối năm 2016, nửa đầu năm 2019, tháng 3 năm 2020 và nửa cuối năm 2022.

4. Mô hình so sánh với vàng - Bitcoin như “vàng kỹ thuật số”

Nếu cộng đồng crypto vẫn đam mê với câu chuyện về Bitcoin là vàng kỹ thuật số, một câu chuyện dễ hiểu và đặc biệt để giải thích về Bitcoin cho công chúng.

Hiện nay, vàng có vốn hóa thị trường khoảng 30 nghìn tỷ đô la.

Nếu Bitcoin đạt được vốn hóa thị trường tương tự, thì giá mỗi đồng sẽ vượt quá 1.4 triệu đô la.

Tất nhiên, Bitcoin có một số lợi thế về công nghệ so với vàng. Nó là kỹ thuật số, phi tập trung và không chịu ảnh hưởng của chính phủ. Vì vậy, nếu vốn hóa thị trường của nó đạt tới 30 nghìn tỷ đô la, tại sao Bitcoin lại dừng lại ở đó? 

Đây là mô hình mà nhiều tổ chức và quỹ lớn sử dụng khi nói về tiềm năng dài hạn.

Cách tiếp cận:

• Vàng có vốn hóa khoảng 30 nghìn tỷ USD.
• Bitcoin hiện chỉ chiếm một phần nhỏ so với vàng.
• Nếu Bitcoin thay thế X% vai trò lưu trữ giá trị của vàng thì giá Bitcoin có thể đạt mức tương ứng.

Ưu điểm:

• Rất dễ hình dung.
• Phù hợp với câu chuyện “lưu giữ giá trị”.

Hạn chế:

• Phụ thuộc hoàn toàn vào giả định: Bitcoin sẽ thay thế bao nhiêu % vàng?
• Không phản ánh biến động ngắn hạn.

Tìm hiểu thêm: Bitcoin vs Gold - Phần 1: so sánh giữa hai loại tài sản

Vì sao không có “một mô hình chuẩn” cho Bitcoin?

Nếu bạn hỏi: “Vậy rốt cuộc Bitcoin có một mô hình định giá chuẩn hay không?”

Câu trả lời trung thực nhất là: chưa và có thể sẽ không bao giờ có chỉ một mô hình duy nhất.

Điều này không phải vì Bitcoin “vô giá trị”, mà vì nó là một loại tài sản hoàn toàn mới, chưa từng tồn tại trong lịch sử tài chính trước đây.

1. Bitcoin còn quá trẻ so với các tài sản truyền thống

Bitcoin mới chỉ tồn tại khoảng 17 năm.

Trong khi đó:

Vàng có lịch sử hàng nghìn năm.

Cổ phiếu tồn tại hàng trăm năm.

Trái phiếu và tiền tệ đã trải qua vô số chu kỳ kinh tế.

Những mô hình định giá truyền thống chỉ trở nên “chuẩn” sau khi thị trường đủ lâu để kiểm chứng, điều chỉnh và chuẩn hóa.

Bitcoin đơn giản là chưa có đủ thời gian để điều đó xảy ra.

2. Bitcoin không chỉ là một loại tài sản đơn lẻ

Vấn đề lớn nhất khiến Bitcoin khó định giá là:

Nó không nằm gọn trong một chiếc “hộp” nào cả.

Bitcoin đồng thời là:

Một tài sản khan hiếm (giống vàng).

Một công nghệ (dựa trên mật mã và blockchain).

Một mạng lưới (càng nhiều người dùng, giá trị càng tăng).

Một dạng tiền tệ phi quốc gia.

Mỗi góc nhìn lại đòi hỏi một mô hình định giá khác nhau:

Nhìn như vàng, dùng mô hình so sánh vàng.

Nhìn như mạng Internet, dùng mô hình network effect.

Nhìn như hàng hóa, dùng chi phí sản xuất.

Nhìn như thị trường tài chính, dùng cung - cầu.

Không mô hình nào sai, nhưng không mô hình nào đủ để phản ánh toàn bộ Bitcoin.

3. Bitcoin đang được định giá bằng “sự đồng thuận của thị trường”

Khác với cổ phiếu (định giá bằng lợi nhuận) hay trái phiếu (định giá bằng lãi suất), giá Bitcoin phản ánh niềm tin tập thể:

• Bao nhiêu người tin Bitcoin là một mạng lưới phi tập trung.
• Bao nhiêu tổ chức coi nó là tài sản dự trữ.
• Bao nhiêu quốc gia, doanh nghiệp, quỹ đầu tư chấp nhận nó. 
• Giá Bitcoin vì thế không chỉ là con số tài chính, mà là kết quả của: cung cố định + nhu cầu tăng + niềm tin dài hạn + hiệu ứng mạng lưới.

Định giá Bitcoin là rào cản đối với nhà đầu tư truyền thống?

Bitcoin là một tài sản mới, và chính điều đó khiến việc định giá nó trở nên khó khăn. Đây cũng là lý do vì sao nhiều nhà đầu tư truyền thống cho rằng Bitcoin chỉ là một tài sản đầu cơ vô giá trị. Đứng từ góc nhìn tài chính quen thuộc, phản ứng này hoàn toàn dễ hiểu.

Bitcoin không phải doanh nghiệp để tạo ra lợi nhuận, không trả lãi như trái phiếu, cũng không tạo ra dòng tiền như bất động sản. Nó không “làm ra tiền” theo cách mà các mô hình định giá truyền thống vẫn yêu cầu.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ:

Không phải mọi tài sản có giá trị đều tạo ra dòng tiền.

Vàng không tạo ra lợi nhuận.

Tiền mặt không tạo ra dòng tiền.

Tác phẩm nghệ thuật không tạo ra lợi tức.

Tuy vậy, những tài sản này vẫn được nắm giữ hàng trăm năm vì một lý do rất đơn giản:

Chúng bảo toàn giá trị, lưu trữ sức mua và được xã hội chấp nhận.

Bitcoin rơi đúng vào vùng “xám” này nhưng ở một cấp độ hoàn toàn mới.

Bitcoin được sinh ra để giải quyết các vấn đề mà các tài sản cũ gặp phải.

Bitcoin không cạnh tranh bằng lợi tức, mà cạnh tranh bằng “tính khan hiếm, khả năng chống kiểm duyệt và hiệu ứng mạng lưới toàn cầu”.

Chính vì Bitcoin "không giống bất cứ thứ gì trước đó”, nên nó buộc người ta phải thay đổi cách tư duy về giá trị.

Vì vậy, Bitcoin thường bị gán mác “đầu cơ” không hẳn vì nó không có giá trị, mà vì nó chưa vừa với khung tư duy cũ. Lịch sử cho thấy, mọi tài sản mới đều từng bị xem là đầu cơ trong giai đoạn đầu: cổ phiếu, vàng, thậm chí cả Internet. Bitcoin cũng không ngoại lệ.

Và nghịch lý thay, chính sự khó định giá này lại là lý do khiến Bitcoin vẫn còn nhiều tranh luận, hiểu lầm và tiềm năng.

Bài liên quan

• Tại sao short bitcoin là một ý tưởng tồi?
• Bitcoin có thật sự công bằng không?
• Bitcoin – Vị vua bền vững qua mọi chu kỳ